معرفی فرش

گبه: تجلی خیال و آرزو در قالب قالی

گبه محصول تخیلات و احساسات عشایر ایرانی است که در طرح و نقشی ساده بافته شده و از این رو کالایی منحصر به فرد است. هیچ دو گبه‌ی دستبافتی را نمی‌توانید پیدا کنید که عینا یکسان باشند.

گبه نوعی زیرانداز (فرش دستبافت) و در واقع همان فرش و یا قالی در ابعادی کوچک‌تر است که از پشم حیوانات بافته شده و در بازارهای داخلی و جهانی فرش طرفداران بسیاری دارد. در گذشته این قالی از هنرهای دستی عشایرنشینان قشقایی و بختیاری بوده اما امروزه از صنایع دستی شهرنشینان هم محسوب می‌شود. اما امروزه از آن به عنوان یکی از صنایع دستی زیبا در کشور به مانند قالیچه مورد استفاده قرار می‌گیرد و با نقش‌های مدرن و همچنین روش بافت مدرن تولید می‌شود.

گبه که یکی از هنرهای اصیل و قدیمی ایرانی محسوب می‌شود و قدمت آن به هزاران سال پیش باز می‌گردد. هنر گبه‌بافی در طول سالیان دراز سینه به سینه میان عشایر منتقل شده و به زمان حال رسیده است. با این حال با پیشرفت علم و فناوری، بافت این فرش پشمی تنها به صورت دستی صورت نگرفته و گبه ماشینی هم به صورت انبوه در شهرهای مختلف پیشتاز در صنعت فرشبافی ایرانی تولید شده و در بازار موجود است. در این مقاله نگاهی خواهیم داشت به این قالی و مشخصات آن و همچنین بررسی گبه‌ی ماشینی و ویژگی‌هایی که آن را از دیگر انواع فرش متمایز می‌سازد.

تاریخچه و ریشه‌

تاریخچه پیدایش و تولید گبه به زمان انسان‌های اولیه برمی‌گردد. انسان اولبه ابتدا از پوست حیوانات مختلف به عنوان زیرانداز خود استفاده می‌کرد و به مرور زمان و با کسب مهارت و توانایی اهلی کردن حیوانات، و ساخت ابزارها مختلف توانست از پشم حیوانات اهلی نخستین زیراندازهای تار و پودی را تولید کند که گبه یکی از آنهاست.

گبه نوعی فرش ایرانی، هنر دست عشایر مناطق مختلفی چون بوشهر، شیراز و خراسان بوده و علت انتخاب نام گبه برای این نوع قالی ضخامت ان است. استان فارس با قدمتی ۱۵۰ ساله در زمینه گبه‌بافی از پیشگامان این هنر در ایران است. از دیگر مراکز مهم بافت گبه می توان از دو گنبدان ، باشت ، تل گر ، چشمه بلقیس ، ده شیخ و چرام در شهرستان کهکیلویه ، ده علیا و ده سفلی علیا ، برازجان و حوزه های روستایی شول و ده کهنه از استان بوشهر نام برد.

گبه قدمتی طولانی دارد و در ایران هم از قدیم مورد توجه بوده است که بیشتر در جنوب و جنوب غربی بافته شده و کار‌ دست عشایر قشقایی و بختیاری از شهرت بسیار بالایی برخوردار هستند. برخی از کارشناسان، گبه عشایر قشقایی فارس را بهترین نوع آن می‌نامند که ارزش جهانی دارد. در گذشته بافندگان عشایر تخیلات، آرزوها و حس و حال‌شان را روی این قالی دستبافت نقش زده و راهی خانه‌های مردم می‌کردند.

گبه چیست

گبه کلمه‌ای ایرانی مه معنای خام و زمخت است. گبه نوعی فرش با پرزهای بلند و نرم است که از پشم گوسفند و بز بافته شده و از گره‌های ضخیم اما شل به همراه تعداد پود بیشتر بهره می‌برد. گبه پرزهای نرمی دارد اما ضخامت گره‌ها سبب شده که فرش زمختی اما سنگینی باشد. این موضوع به این دلیل است که، عشایر به زیراندازی با ضخامت و قابلیت حفظ گرما نیاز داشتند.

اگرچه گبه نوعی فرش است اما حساب آن از فرش جداست زیرا گبه ظرافت فرش را ندارد. این فرش که ریشه در ایران باستان دارد در مناطق جنوب غربی توسط عشایر بافته می‌شد. در زمان‌های گذشته گبه توسط افرادی عادی و بی نیاز از طرح و نقشه تولید می‌شده و از این رو به نوعی هنر مینیمال محسوب می‌شود که بسیار خاص و منحصر به فرد است.

گبه ماشینی

قیمت بالای گبه دستبافت به همراه تقاضای بسیار بالا در بازار سبب شد که تولیدکنندگان فرش ماشینی به فکر تولید آن بیفتند. اولین گبه‌های ماشینی در شهر کاشان، پایتخت فرش ماشینی جهان به تولید رسید. طرح و نقشه متنوع، قیمت مناسب و کیفیت بالای مدل ماشینی، سبب محبوبیت آن در بازار فرش شده است. این نوع فرش قیمت ارزان‌تری نسبت به مدل دست‌بافت دارد و بنابراین در سبد خرید بعضی از خانواده‌ها جا می‌شود. اگر بودجه شما هم محدود است، به مدل ماشینی فکر کنید.

برخلاف مدل دستبافت که از پشم شتر و بز بافته می‌شود، مدل ماشینی از نخ‌ پلی پروپیلن و پلی استر تهیه می‌شود. در برخی اوقات نخ به کار رفته در مدل ماشینی هیت ست شده که طی آن نخ حرارت داده شده و مقاومت آن در برابر ساییدگی، حرارت و رطوبت افزایش پیدا می‌کند.

ویژگی‌ها

در ادامه به بررسی برخی از ویژگی‌های این فرش می‌پردازیم:

پرز

معمولاً پرزها بین ۱ تا ۳ سانتی‌متر است که در بافت‌های درشت ایجاد می‌شود. این موضوع سبب شده که نتیجه‌ی نهایی ضخامت زیادی داشته باشد. برای مقایسه در نظر داشته باشید که فرش ماشینی در ضخامت بین ۶ تا ۱۰ میلیمتری تولید می‌شود و گبه با این اوصاف ضخامت بالاتری دارد که آن را برای استفاده در مناطق سردسیر ایده‌آل می‌سازد.

در میان فرش‌های ایرانی گرم‌ و نرم‌تر و پرز بلندتر از گبه پیدا نمی‌‌شود. پرزهای آن تا ۳ سانتی‌متر بلندی دارند و وقتی روی آن راه می‌روید، انگار روی چمن‌ پا گذاشته‌اید. در این فرش تعداد پود بیشتر بوده و معمولا روی دار زمینی بافته می‌شود.

روش بافت

گبه به دو روش فارسی بافت و ترکی بافت در کشور عزیزمان تولید می‌شود. روش فارسی بافت روش سنتی و اصیل بافت است و بر روی دار زمینی بافته می‌شود  اما در بین ایلات و عشایر نوع دیگری دیده می شود که فرش را روی دار های افقی می بافند که به آن ترکی بافت می‌گویند.

 گبه بر خلاف گلیم از ضخامت بیشتری برخوردار است. دلیل این ضخامت استفاده از پرزهای بلند (بیش از ۱ سانتی‌متر)  است که نرمی گبه را به همراه دارد. در گلیم پرزی وجود ندارد و از این رو نازک است. فرش گبه در بازار معمولاً به صورت ۵۰۰ شانه، ۷۰۰ شانه و ۱۰۰۰ شانه موجود است. تعداد شانه‌ی بالاتر جزئیات نقش را بیشتر کرده اما از سوی دیگر وزن فرش را هم بالاتر می‌برد.

طرح و نقش

گبه‌های اولیه برای مصارف شخصی تولید می‌شدند و عموما ساده و بدون نقش بودند اما با تجاری شدن این کالا، بافندگان آن با الهام گرفتن از عواملی چون طبیعت طرح‌های متنوعی را در گبه خلق کردند. گبه‌ی ایرانی اغلب دارای زمینه‌ی سفید، قهوه‌ای کرم و شیری است که از پشم حیوانات بافته می‌شود. طرح‌هایی که خلق می‌شود عموما طرح‌های ذهنی عشایر شامل طبیعت و حیوانات است و در آن اشکال هندسی هم به چشم می‌خورد. این بدان معنی است که بافنده بدون هیچ پیش زمینه‌ی ذهنی و نقشه‌ای شروع به بافت کرده است.

طرح و نقش

طرح‌های گبه معمولاً بسیار ساده و زاییده ذهن بافنده بودند که در میان آن‌ها می‌تواند به طرح گل، درخت، شیر، راه راه، خانه در هم، کف ساده و غیره اشاره کرد. نمادهای و محلی و سنتی عشایری نقش پر رنگی در طرح و نقش گبه دارند. بعضی از گبه‌ها خالی از طرح هستند و به زندگی ساده عشایری و زمین بدون محصول اشاره می‌کنند. طرح خشتی هم بین بافندگان محبوب است که در آن قاب‌های منظمی که هر کدام طرح خودش را دارد و کنار قاب‌های دیگر قرار گرفته است.

از آنجا که گبه بدون طرح و نقشه‌ی خاصی و با اتکا بر تخیلات بافنده خلق می‌شد، هیچ دو گبه‌ی دستبافتی را نمی‌توان یافت که مشخصات یکسانی داشته باشند. از این رو گبه دستبافت یکی از خاص‌ترین مواردی است که در طراحی دکوراسیون داخلی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد و خیالتان می‌تواند راحت باشد که هیچ کسی نمونه‌ی گبه‌ی شما را نخواهد داشت.

به همین می‌توان گفت اگر هزاران گبه را در کنار هم قرار دهید بعید است در بین آنها دو مورد با مشخصاتی کاملا یکسان پیدا کنید. این موضوع گبه را اثر هنری بسیار با ارزش و خاصی ساخته است که می‌توان از آن به عنوان عنصری خاص در دکوراسیون استفاده کرد که نمونه آن وجود ندارد. از این رو گبه نسبت به دیگر انواع فرش سنتی‌تر بوده و متفاوت‌تر است. البته امروزه گبه‌های مدرن از طرح و نقشه‌ی آماده استفاده می‌کنند.

اگرچه در بافت در گبه هیچ طرح و نقش قبلی و  از پیش تعریف ‌شده‌ای وجود ندارد، یکی از نقش های اصلی گبه‌ی ایرانی را طرحی به نام “کم” تشکیل می‌دهد که متشکل از یک مستطیل و یک ردیف لوزی در وسط آن میباشد که رئوس لوزی‌ها ، به رئوس لوزی‌های دیگر متصل است.

طیف رنگی

در زمان‌های گذشته که امکان رنگرزی الیاف میسر نبود، گبه از رنگ‌های پشمی تشکیل می‌شد که الیاف از آن به دست آمده است. الیاف گبه دستبافت هم که از پشم گوسفند و بز بدست می‌آمد و در نتیجه رنگ‌های سفید، کرم، قهوه‌ای، مشکی و خاکستری تنها رنگ‌های به کار رفته در گبه بودند. بعدها استفاده از رنگ‌های طبیعی سبب افزایش تنوع رنگ گبه شد. امروزه‌ رنگ‌های شیمیایی تنوع رنگی گبه را ۱۰ رنگ بالا برده‌اند.

کیفیت

هرچه الیاف به کار رفته در تولید گبه از کیفیت بالاتری برخوردار باشد، محصول نهایی هم کیفیت بالاتری دارد. پشمی که برای تولید نخ گبه به کار می‌رود می‌تواند از مناطق مختلفی به دست آمده باشد که همگی در نتیجه‌ی نهایی تاثیرگذار هستند. گبه به صور کل عمر بالایی دارد.

ابعاد

گبه در اندازه‌های مختلفی تولید می‌شود. در واقع عشایر به هر اندازه‌ای که لازم دارند، آن را می‌بافند. اغلب طول آنها بین یک تا دو و نیم متر است اما معمولاً اندازه‌های ۶ متر و کمتر محبوب‌ترین گزینه‌های بازار هستند.

ظرافت طرح و نقش

اگرچه گبه به صورت سنتی از طرح و نقشه‌ی ساده‌ای بهره می‌برد، هرچه طرح و نقش آن پیچیده‌تر باشد محصول نهایی ارزش بیشتری داشته و قیمت بالاتری هم دارد.

میزان رنگ به کار رفته

تنوع رنگ در ارزش گبه تاثیر دارد بدین شکل که هرچه تعداد رنگ بالاتر باشد گبه قیمت بالاتری دارد. همچنین نوع رنگ به کار رفته برای رنگرزی الیاف بسیار مهم است.

تفاوت گلیم با گبه

گبه با گلیم ۵ تفاوت اساسی دارد:

نوع بافت

گبه بافتی همانند فرش دارد که در آن بلندی پرز از یک سانتی‌متر بیشتر است. البته در مدل‌های ماشینی طول نخ خاب حدود ۹ میلی‌متر است. در گلیم اساسا پرزی وجود ندارد و نخ فرش مانند پود و به روش گره‌ای بافته می‌شود. از این رو وقتی به روی گلیم دست بکشید با سطح صافی روبرو خواهید شد.

نقش و نگار

گبه و گلیم هر دو در ابتدا بدون نقشه و با الهام از تخیلات بافنده بافته می‌شدند. اما گلیم‌های امروزی گاهی اوقات بر اساس نقشه‌ی ثابت توسط بافندگان تولید می‌شوند. با این حال نسخه‌ی ماشینی هر دو با استفاده از طرح و نقش از پیش تعیین شده است.

وزن و ضخامت

گبه فرشی حجیم، ضخیم و سنگین است و این ویژگی به نخ خاب و نوع بافت آن بر می‌گردد. اما گلیم ضخامت نازکی داشته و به طبع آن وزن کمتری دارد.

نگهداری

گلیم به دلیل سطح یکدست و عدم وجود پرز بریده شده، آلودگی را کمتر جذب کرده و شستشو و نظافت فرش در آن بسیار آسان است. با این حال گبه از نخ خاب بلندی استفاده می‌کند که مستعد جذب آلودگی و زباله است و باید دقت بیشتری در نگهداری فرش در آن داشت.

کاربرد

گلیم به دلیل ماهیت صاف و یکدست و همچنین سطح خشن‌تر برای استفاده در قسمت‌هایی مانند راهرو، راه پله و محل‌های پر رفت و آمد مناسب است و از این رو شاید انتخابی آیده‌ال برای قسمت‌های داخلی خانه مانند اتاق نشمین و اتاق خواب نباشد. اما گبه که بسیار نرم و حجیم است برای استفاده در بخشهایی داخلی کاملا مناسب است و اتفاقا بهتر است از آن در محل‌های پر رفت و آمد که پاخور بالایی دارد استفاده نشود.

گبه قشقایی

بافت گبه در اقوام عشایر قشقایی ایران بسیار رواج داشته است و یکی از باکیفیت‌ترین گزینه‌های موجود در کشور به شمار می‌رود که در طرح و نقش آن از نمادهای محلی و سنتی استفاده می‌شود. طرح‌های گبه‌ی قشقایی تعداد ثابتی بوده و محصولات موجود در بازار یکی از این طرح‌ها هستند. از میان این طرح‌ها می‌توان به خشت، گل، درخت، اردک، شیر، راه راه، هندسی و غیره اشاره کرد. از طرفی کیفیت مدل قشقایی به دلیل استفاده از پشم مرغوب گوسفند که با استفاده از رنگ‌های طبیعی رنگ شده، بسیار بالاست و همین باعث افزایش محبوبیت آن در بین مشتریان شده است.

گبه مدرن دستبافت

گبه دستبافت مدرن از روش‌های قدیمی و ترکیب آن با روش‌های جدید استفاده کرده و با استفاده از مواد اولیه با جنس مرغوب و تنوع رنگ‌ هشت‌تایی محصولاتی ارزشمند را به بازار ارائه کرده است. یکی از ویژگی کلیدی مدل دستباف مدرن این است که تنوع رنگی در آن معمولا بین ۸ رنگ می باشد و هنرمندی که درحال بافت است با خلاقیت و تکیه بر سادگی بافت را انجام دهد و طرفداران طراحی مینیمال می‌توانند قالیچه‌ای زیبا هماهنگ با سایر قسمت‌های خانه را تهیه کنند.

گبه ماشینی

گبه‌ی ماشینی همان گبه‌ی دستبافت است با این تفاوت که برای بافت آن از ماشین‌آلات اتوماتیک و الیاف مصنوعی استفاده می‌شود. این موضوع سبب شده که مدل ماشینی وزن کمتری داشته و ارزان‌تر باشد و از این رو نسبت به مدل دستبافت ارزش کمتری دارد اما از سوی دیگر تنوع رنگ و طرح بسیار بالاتری داشته و همچنین شستشوی آسانی دارد.  مدل ماشینی دارای دقت بسیار بالا، نظم، طرح‌های متنوع، رنگبندی متنوع و تولید راحت‌تری است. طراحی آن‌ها توسط هنرمندانی انجام می شود که به این عرصه علاقمند هستند و سعی شده است که تا حد امکان موضوع شباهت به مدل سنتی در آن‌ها رعایت شده باشد.

امروزه مدل‌های ماشینی به دلیل رنگ و طرح های گوناگون و همچنین قیمت پایین تر نسبت به فرش‌ ماشینی جایگاه ویژه ای در دل خانه های ایرانی پیدا کرده‌اند. از مدل ماشینی به عنوان فرش آشپزخانه، بالکن، پادری، فرش پله و غیره استفاده می‌شود.

جنس الیاف فرش بکار رفته شده در مدل ماشینی از جنس پلی استر و پروپیلن بوده که در مقابل گرما و حرارت، سایش و مواد شیمیایی مقاوم هستند. شانه مدل ماشینی از ۳۲۰ الی ۷۰۰ شانه و تراکم فرش آن بین ۷۰۰، ۸۰۰، ۱۰۰۰، ۱۵۰۰ و ۲۱۰۰ است.

سنتی یا مدرن

در گبه‌های سنتی پشم گوسفندانی که در بافت آنها به کار برده می‌شد بدون تغییر رنگ در رنگ‌های طبیعی سیاه ، سفید و خاکستری استفاده می‌شد. انختاب رنگ بسیار به روحیات بافنده در زمان بافت بسنگی داشته بدین شکل که در هنگام خوشی و خشوحالی عموملا از پشم سفید استفاده شده و در مواقع دیگر از پشم‌های تیره. با گذشت زمان بافندگان با استفاده از رنگ‌های گیاهی و طبیعی گبه‌هایی رنگین‌تر و متنوع‌تر ارائه کردند. در گبه‌ی مدرن برای افزایش سرعت تولید و ایجاد تنوع از رنگ‌های شیمیایی استفاده می‌شود.

نگهداری

گبه اگر دستبافت باشد همانند سایر فرش‌های دستبافت نیازمند نگهداری مخصوصی است. الیاف طبیعی در برابر موریانه، بید و سوسک و موش آسیب‌پذیر هستند و باید از موادی مانند نفتالین برای نگهداری آن‌ها استفاده کرد. از سوی دیگر الیاف طبیعی در برابر نور مستقیم آفتاب و رطوبت مقاومت کمی دارد که این مورد را هم باید در مورد گبه در نظر داشته باشید. رطوبت برای الیاف طبیعی مضر است و سبب ایجاد بوی نم و کپک می‌شود و به همین دلیل بایستی در شستشو و خشک کردن آن دقت کافی را داشته باشید.

گبه اگر به صورت ماشینی و با استفاده از الیاف مصنوعی مانند پلی پروپلین و BCF تولید شده باشد که شستشوی آن مانند سایر فرش‌های ماشینی است و بهتر است ان را به شرکت‌های قالیشویی معتبر بسپارید. اما الیاف مصنوعی در برابر رطوبت مقاومت خوبی دارند. با این حال سعی کنید اجازه ندهید فرش خیس شده یا برای مدت طولانی خیس و مرطوب بماند.

تفاوت گبه و گلیم

بسیاری از افراد خیال می‌کنند که این دو کالایی یکسان هستند یا تفاوت چندانی با هم ندارند در حالیکه این موضوع حیقیت نداشته و تفاوت بسیار زیادی بین این دو قالی وجود دارد:

  • جنس: جنس گلیم و گبه شباهت زیادی داشته و هردو از پشم و کرک بافته می‌شوند اما روش بافت آن‌ها کاملا باهم متفاوت بوده و نتیجه‌ی کار نما و حس متفاوتی دارد.
  • رنگ: در گلیم از رنگ بسیار بیشتری استفاده می‌شود و تنوع رنگی بالاتری دارد. با این حال گلیم و گبه‌های مدرن امروزی هردو از رنگ‌های شیمیایی استفاده می‌کنند که سبب کاهش تفاوت آن‌ها در این زمینه شده است.
  • طرح و نقشه: طرح و نقشه‌ی گلیم و گبه هر دو ذهنی است اما امروزه گلیم از طرح‌های آماده‌ی بیشتری استفاده می‌کند. گبه با وجود تغییرات مشابه همچنان بیشتر اصالت خود را در ذهنی بودن طرح‌ها در میان محصولات مختلف در بازار حفظ کرده است.
  • اندازه فرش: اندازه گلیم و گبه با هم متفاوت است. گلیم معمولا بزرگ‌تر است.
  • پرزدهی: گلیم پرز ندارد و این به دلیل نوع بافت آن ها بوده اما گبه دارای کمی پرز است.

سخن پایانی

گبه نتیجه‌ی تخیل بافنده و برگرفته از طبیعت، حیوانات و احساسات بافندگان عشایر لر و قشقایی است که بدون هیچ طرح قبلی به صورت فل‌البداهه بر روی دار قالی شکل می‌بندد. از این رو با جرات می‌توان گفت که حداقل در مدل دستبافت هیچ دو نمونه‌ای را نمی‌توانید پیدا کنید که دارای مشخصات یکسانی باشند و از این رو استفاده از این قالی، دکوراسیون و طراحی داخلی را بسیار خاص و یگانه می‌سازد. با این حال مدل ماشینی این اصول را زیر پا گذاشته و در ازای قیمتی کمتر، الیاف مصنوعی، طرح از پیش تعیین شده را در قالب گبه به بازار عرضه می‌کند. گبه در ذات ساده و مینیمال است و از طرح‌های پیچیده به دور که در مناطق مرکزی و جنوب غربی کشور بافته می‌شود. این قالی بسیار ساده و زیبا است. طرح شیر، درخت، خطوط ساده افقی یا مورب و… باعث می‌شوند تا با فرشی ساده و پررمز و راز رو به رو باشید. زیبایی در عین سادگی موجود این قالی باعث توجه بازار فرش ماشینی به آن شده است.

فروشگاه اینترنتی راگ و رنگ به عنوان نماینده‌ی رسمی فروش فرش محتشم کاشان انواع فرش‌های ماشینی را در طرح گبه به بازار ارائه کرده است تا آن دسته از عزیزانی که تمایلی به هزینه‌ی زیاد برای مدل دستبافت ندارند بتوانند از فرشی در طرح گبه برای منزل خود استفاده کنند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا